Kanker straks niet meer dodelijk

Prof.dr. René Bernards
Groepsleider Divisie Moleculaire Carcinogenese
Nederlands Kanker Instituut

Kankercel in de dikke darm. Beeld: Micro Discovery / Corbis

Kankercel in de dikke darm. Beeld: Micro Discovery / Corbis

Kanker straks niet meer dodelijk

Kanker is sinds 2008 doodsoorzaak nummer één in Nederland. Dit komt vooral doordat de sterfte aan hart- en vaatziekten sneller daalt dan de sterfte aan kanker. Op dit moment overleeft gemiddeld iets meer dan de helft van de kankerpatiënten de ziekte tenminste vijf jaar, al verschillen de percentages sterk per type kanker. De overleving van kanker stijgt weliswaar gestaag, maar de vooruitgang is tergend langzaam. In dit artikel zal ik uiteenzetten waarom het te verwachten is dat door “kankertherapie op maat” over een jaar of 20 de meeste vormen van kanker niet langer dodelijk zullen zijn, maar chronisch met een redelijk goede kwaliteit van leven.

Traditionele kankerbehandeling

Traditioneel worden kankers ingedeeld naar het orgaan waarin de kanker is ontstaan: borstkanker, darmkanker, leverkanker, enz. De behandeling van kanker anno 2012 is nog in belangrijke mate gebaseerd op deze classificatie. Zo zijn er protocollen voor behandeling van borstkanker en die verschillen van de protocollen voor behandeling van bijvoorbeeld darmkanker. Veelal bestaat de behandeling van kanker, naast operatieve verwijdering, uit het gebruik van chemotherapie: giftige stoffen die snel delende cellen doden. Deze stoffen hebben wel enige specificiteit voor kankercellen, maar treffen ook gezonde cellen in ons lichaam die snel moeten delen, met nare bijwerkingen als gevolg. De resultaten van dit soort behandelingen zijn dan ook beperkt. Globaal reageert slechts één op de vier kankerpatiënten op de therapie die wordt aangeboden, al verschillen de resultaten enorm tussen de verschillende vormen van kanker.

Geen twee kankers zijn gelijk

Na ruwweg drie decennia moleculair genetisch onderzoek aan kanker is het glashelder geworden dat kanker wordt veroorzaakt door veranderingen (mutaties) in het DNA van de kankercel, met ontregelde celdeling als gevolg. Kankercellen bevatten meestal tientallen mutaties die samenspannen om de celgroei te ontregelen. Een van de grootste problemen bij de behandeling van kanker is dat tumoren die met conventionele diagnostiek (bijvoorbeeld door de microscoop) er hetzelfde uitzien, vaak sterk verschillen in de mutaties die ze bevatten. De heterogene en onvoorspelbare reactie op kankertherapie is in belangrijke mate het gevolg van deze verschillen. Tumoren die er op het eerste gezicht hetzelfde uitzien verschillen dus vaak in de mutaties die de celgroei ontregelen en reageren daardoor ook anders op de aangeboden therapie.

“Van one-size-fits-all” naar therapie op maat

In de laatste tien jaar hebben we enorme vooruitgang gemaakt in het opsporen van de mutaties die verantwoordelijk zijn voor het ontstaan van de verschillende vormen van kanker. Zo weten we nu bijvoorbeeld dat melanoom in meer dan de helft van de gevallen mede wordt veroorzaakt door een verandering in een eiwit dat BRAF heet. De farmaceutische industrie heeft hiervoor een heel specifiek geneesmiddel ontwikkeld dat alleen dit ontregelde BRAF eiwit het zwijgen oplegt. Dit middel, vemurafenib (handelsnaam Zelboraf), heeft spectaculaire effecten op melanomen die dit ontregelde BRAF eiwit bevatten, maar niet op melanomen die deze verandering niet hebben. Deze nieuwe kankergeneesmiddelen worden “doelgerichte therapieën” genoemd, omdat ze heel specifiek aangrijpen op een proces dat is ontregeld in de kankercel. Er zijn intussen een aantal van deze innovatieve therapieën voor kanker beschikbaar en talloze anderen zijn in ontwikkeling. Vrijwel altijd zijn deze middelen gericht tegen een veranderd eiwit dat in de kankercel aanwezig is. Daardoor is het middel alleen nuttig voor patiënten die een verandering hebben in het eiwit dat door het doelgerichte middel wordt aangepakt. Ook hebben deze middelen hierdoor vaak wat minder bijwerkingen op gezonde snel delende cellen.

Moleculaire kankerdiagnostiek

Om te bepalen hoe de individuele kankerpatiënt behandeld moet worden, wordt het dus steeds belangrijker om precies te weten welke mutaties er in de kankercel aanwezig zijn en niet zozeer uit welk weefsel de tumor voortkomt. In 2001 werd de code van het menselijk DNA opgehelderd, voor de prijs van 2.7 miljard dollar. Vandaag de dag kunnen we de DNA code van een tumor in een week of twee oplossen voor ruwweg 5000 euro. Als de kosten van het ophelderen van de DNA code zo blijven dalen, en iedereen verwacht dat, dan zal het over 10 jaar slechts enkele tientallen euro’s kosten om alle mutaties in een tumor op te sporen om zo de behandeling op maat te helpen bepalen. Hoewel we nu nog spreken van “longkanker”, zullen we over tien jaar spreken van een tumor met mutaties in EGFR, KRAS of ALK, met de daarbij passende therapie “op maat” met (combinaties van) doelgerichte middelen als erlotinib, selumetinib of crizotinib. De voordelen zijn duidelijk: de patiënt krijgt het meest werkzame geneesmiddel vroeg toegediend. Door therapie op maat worden ook de kosten van de gezondheidszorg in de hand gehouden omdat patiënten niet langer dure geneesmiddelen krijgen waar ze geen baat van ondervinden.

Traditionele kankertherapie maakt weinig onderscheid tussen de verschillende vormen van bijvoorbeeld darm- of longkanker. In de toekomst zal door het bepalen van de mutaties in elke individuele kanker de therapie “op maat” gemaakt worden en daardoor zal de kans op genezing aanzienlijk toenemen.


Andere bijdragen in DNA, Geneeskunde, Medicatie