Stamcellen en regeneratieve geneeskunde

Prof.dr. Hans Clevers
Directeur Hubrecht Instituut, vanaf 1 juni president van de KNAW
Universitair Medisch Centrum Utrecht

1. Wat is de belangrijkste wetenschappelijke ontwikkeling in uw vakgebied?

In de afgelopen decennium heeft het stamcel-veld een explosieve groei doorgemaakt. Grofweg bestaan er twee typen stamcellen: embryonale stamcellen en adulte stamcellen. Embryonale stamcellen bestaan slechts enige dagen in het vroegste embryo; ze liggen aan de basis van alle organen van het volwassen lichaam. Adulte stamcellen daarentegen gaan een leven lang mee, maar zijn veel beperkter in hun repertoire; ieder volwassen orgaan heeft zijn eigen type adulte stamcel. Samengevat: embryonale stamcellen bouwen het lichaam op, terwijl adulte stamcellen levenslang het ‘onderhoud’ verrichten door ziek of versleten weefsel te vervangen.

Embryonale stamcellen houden een grote belofte in voor Regeneratieve Geneeskunde, aangezien ze gemakkelijk gekweekt kunnen worden en alle weefsels van het volwassen lichaam kunnen maken. Echter, voor het genereren van embryonale stamcellen moeten er menselijke embryo’s voor handen zijn; deze menselijke embryo’s worden in het proces gedood. Hierdoor stuit embryonale stamceltherapie op een veelheid van bezwaren van ethische, religieuze en logistieke aard.

De belangrijkste recente ontwikkeling betreft het vermogen om –via genetische manipulatie- cellen van het volwassen lichaam te deprogrammeren tot cellen met eigenschappen van embryonale stamcellen. Deze vondst werd voor het eerst in 2006 door Shinya Yamanaka gerapporteerd. Hij noemde deze cellen “induced pluripotent stem cells” oftewel iPS cells.

Samengevat is het nu mogelijk om een huidcel van een volwassen patiënt af te nemen, deze te deprogrammeren tot iPS-cel, en deze iPS-cel vervolgens ongelimiteerd te vermeerderen in celkweek. Vanuit deze iPS-celkweek is het – in theorie – mogelijk om ieder celtype van het volwassen lichaam te genereren. Hiermee kan dus vanuit een klein huidbiopt, via het iPS-‘tussenstadium’, in principe ieder type weefsel op afroep gemaakt worden. Dit weefsel is lichaamseigen voor de huid-donor en kan dus – wederom in theorie – probleemloos getransplanteerd worden.

2. Op welke wetenschappelijke doorbraak hoopt u?

Het is reeds meer dan 40 jaar mogelijk om stamcellen uit het beenmerg te transplanteren: van gezonde donoren naar patiënten met ziekten van het bloedvormend system, zoals leukemieën en lymfomen. Helaas is het op dit moment niet mogelijk om beenmergstamcellen buiten het lichaam van de donor te vermeerderen. Daarom is voor iedere patiënt minimaal een donor nodig. Dezelfde logistieke bezwaren spelen bij orgaantransplantatie (hart, lever, nier, long etc).

Zowel embryonale stamcellen als enkele typen adulte stamcellen kunnen op dit moment in het laboratorium onbeperkt vermeerderd worden. Ik hoop dat het de komende jaren mogelijk zal blijken om gekweekte stamcellen (hetzij van embryonale, hetzij van adulte aard) veilig te transplanteren en hiermee een langdurige weefsel-regeneratie te bewerkstelligen.

3. Wat is de waarde van uw vakgebied voor de samenleving?

In een samenleving van steeds langer levende mensen, wordt orgaan-‘slijtage’ het centrale medische probleem. Hiermee zal de Regeneratieve Geneeskunde, het vervangen van ziek of versleten weefsel door gezond weefsel, een dominante rol gaan spelen in de medische zorg. Stamcellen zijn de kampioenen van de weefselregeneratie en zijn daarom bij uitstek geschikt om langdurige weefsel-verjonging te bewerkstelligen. Een lange reeks van toepassingen dient zich aan: Vervangen van hartspierweefsel na een infarct, van bètacellen bij diabetes, van lever- long- of nierweefsel bij chronisch falen van deze organen. Degeneratieve ziekten van het centrale zenuwstelsel zoals Parkinson, Alzheimer of Huntington. Vervanging van kraakbeen bij chronische gewrichtsaandoeningen. Een revolutie in de cosmetische geneeskunde: verjonging van huid, haar etc.


Andere bijdragen in Cellen, DNA, Geneeskunde