Stamceltransplantatie

Prof.dr. Els Goulmy
Emeritus Hoogleraar Transplantatiebiologie
Leids Universitair Medisch Centrum

1. Wat is de belangrijkste wetenschappelijke ontwikkeling in uw vakgebied?

De laatste decennia hebben fundamenteel onderzoek gecombineerd met translationeel medisch wetenschappelijk onderzoek gezorgd voor essentiële wetenschappelijke ontwikkelingen binnen het vakgebied Geneeskunde, subspecialisme transplantatie-immunologie. Hieronder wordt de wetenschappelijke ontwikkeling beschreven bij Stam Cel Transplantatie, een reguliere behandeling voor bloedkanker.

Het fundamenteel laboratorium onderzoek bepaalt een uitgebreid genetische DNA-profiel van de transplantaat donor en ontvanger. Het translationeel onderzoek bestudeert de, in het laboratorium nagebootste, complexe afweerreacties van de immuun cellen in twee richtingen. Namelijk, de immuunreacties van de ontvanger tegen het stamcel transplantaat van de donor, én de immuunreacties van het stamcel transplantaat van de donor tegen de ontvanger. Hiermee werden en worden nog steeds nieuwe inzichten verkregen die de basis leggen voor nieuwe medische behandelingen bij bloedkanker. Zo kunnen de resultaten van Stam Cel Transplantatie bij bloedkanker verder verbeteren.

2. Op welke wetenschappelijke doorbraak hoopt u?

Patiëntspecifieke behandeling of ‘Taylor made medicine’ van bloedkanker

3. Wat is de waarde van uw vakgebied voor de samenleving?

Fundamenteel en medisch gerelateerd onderzoek gebruikmakend van hoogwaardige technologische ontwikkelingen in nationaal en internationale samenwerkingsverbanden, geven nieuwe en steeds meer inzichten in de immunologische transplantatiereacties. Dit is niet alleen zeer waardevol voor het succes van Stam Cel Transplantatie en dus voor de genezing van bloedkanker, maar laat tevens de essentiële economische waarde zien van de technologische ontwikkelingen in multidisciplinair verband.

Tot slot een korte samenvatting van mijn eigen onderzoek

Het transplanteren van stamcellen van een gezonde donor naar een patiënt is een reguliere en redelijk succesvolle behandeling van bloedkanker. Stamcellen bevatten o.a. rode bloedcellen en afweer- of immuuncellen. Nadat de patiënt is behandeld met chemo- en radiotherapie, zorgen de rode cellen uit het donortransplantaat voor een nieuw roodbloedcel systeem; de immuuncellen uit het donortransplantaat hebben de belangrijke taak de nog achtergebleven leukemie cellen in de patiënt te vernietigen. Dit laatste wordt het zgn. Graft (=transplantaat) versus (=tegen) Leukemie effect genoemd en is hét curatieve effect van stamceltransplantatie. Echter, 25% van de getransplanteerde patiënten krijgt de ziekte terug.

Naast het curatieve effect, kunnen de donor immuuncellen ook de gezonde cellen van de patiënt vernietigen. Dit is een ongewenste en soms zeer ernstige bijwerking, die Graft versus Host (=ontvanger) ziekte wordt genoemd.

Zowel het uitblijven van het curatieve Graft versus Leukemie effect als de ongewenste Graft versus Host ziekte na stamceltransplantatie, zijn al jarenlang onderwerp van immunologisch onderzoek. Ons eigen wetenschappelijk onderzoek heeft geleid tot de ontdekking van nieuwe transplantatie groepen; de zgn. minor transplantatie groepen.

Laboratorium onderzoek heeft aangetoond dat er twee minortransplantatiegroepen zijn die verschillen in hun immuunreacties. De ene groep minors, de zgn. tumor minors, heeft een krachtige immuunreactie tegen alléén kankercellen. De andere groep minors, de zgn. brede minors, heeft immuunreacties tegen alle cellen en weefsels van het lichaam. Deze immuunreacties gebeuren ook na stamceltransplantatie. De minor transplantatie groepen veroorzaken de hier boven beschreven Graft versus Leukemie reactie en de Graft versus Host ziekte.

Samen met internationale onderzoeksgroepen, hebben wij aantal minortransplantatiegroepen chemisch geïdentificeerd. Minortransplantatiegroepen zijn kleine stukjes eiwit of peptiden. Deze peptiden kunnen in het laboratorium exact worden nagemaakt en vormen de basis van het ‘vaccin’. Een peptide van een tumor minor geeft alléén een immuunreactie tegen kankercellen. Een peptide van een brede minor geeft een immuunreactie tegen alle lichaamscellen, dus ook tegen de gezonde cellen.

Zeker 30 jaar onderzoek en voorwerk is er uitgevoerd om zoveel mogelijk kennis te verzamelen voor de zo optimaal mogelijke klinische toepassing van de tumorminors tegen bloedkanker. Momenteel worden de peptiden van de tumorminors in samenwerking met diverse medische groepen op kleine schaal toegepast om het terugkeren van de bloedkanker na stamceltransplantatie te beperken en hopelijk te voorkomen. Na stamceltransplantatie wordt er ‘gevaccineerd’ met peptiden van tumorminors. Het doel van deze vaccinatie is een sterke boost te geven aan het zo belangrijke curatieve Graft versus Leukemie effect zodat de ziekte niet meer terug komt.


Andere bijdragen in Cellen, DNA, Geneeskunde, Medicatie