gawie-weet-raad

In samenwerking met HUMAN

Laura Sonderman uit Utrecht schrijft: “Waarom gebruiken mensen zo vaak het voegwoord ‘maar’, terwijl er geen tegenstelling in de zin zit? Bijvoorbeeld: ‘Het gerecht is makkelijk klaar te maken, maar bevat genoeg vitamine C.’ In dit geval zou het juiste voegwoord ‘en’ zijn. Wat zegt dat over ons leven?”

In ieder geval dat we nergens zijn zonder tegenstellingen. Neem Shakespeare. In wiens werk alles om linguïstische paradoxen en contrasten draait. Om liefde, haat, vriend, vijand, om ‘te zijn of niet te zijn’.

Of neem George Orwell die schrijft: “De grote vijand van duidelijk taalgebruik is oneerlijkheid. Wanneer er een kloof bestaat tussen wat je werkelijk beoogt en datgene wat je zégt te beogen, dan wend je je instinctmatig tot moeilijke woorden en archaïsche idiomen.”

Onwillekeurig verkeerd?
Wat bedoelen we als we maar’ in plaats van ‘en’ zeggen? Misschien is het mogelijk dat we taal onwillekeurig verkeerd gebruiken. Vertaald naar de kwestie maar/en: we zeggen haast onbewust ‘maar’, omdat we zuchten naar die tegenstelling, naar contrast en conflict.

Sterker, wie ‘maar’ zegt, tekent protest aan.

‘Ninenteen-Eighty Four’
Dat doen Winston en Julia liever niet, hoofdpersonen in Orwells anti-utopische roman ‘Ninenteen-Eighty Four’. Winston werkt bij het Ministerie van Waarheid waar men jongleert met de betekenis van woorden. Zoals zijn collega Syme verduidelijkt: wat voor nut heeft een woord als dat woord simpelweg het tegenovergestelde van een ander woord is? Als je al het woord ‘goed’ hebt, dan heb je dus geen ‘slecht’ nodig. Aldus Syme.

In het verlengde daarvan: wie ‘en’ al kent, hoeft geen ‘maar’ meer in zijn vocabulaire te hebben. Dat is de verschrikkelijke eenvoud en de verleidelijke schoonheid van Newspeak.

Dan wordt Winston verliefd op Julia.

images

Het gaat niet om in leven blijven, zegt Winston in dit prachtige stukje dialoog tegen Julia, maar om het behouden van je menselijkheid. Hij praat vervolgens over de mogelijkheid van het opbiechten hun illegale relatie. Julia zegt dat het biechten geen verraad zou constateren, want ‘ze zullen nooit bij je echte gevoelens kunnen komen’.

Identiteit
Gevoel. Dát is taal. In taal vind je je werkelijke identiteit terug – de grote les van ‘Nineteen Eighty Four’, zowel Orwells roman als Michael Radfords verfilming ervan. Niet zeggen wat je echt voelt geeft vorm aan het echte verraad. Julia: ze kunnen je dwingen dingen te zeggen, maar ze kunnen niet ervoor zorgen dat je dat ook echt gaat geloven.

Even cruciaal als betekenisvol in dit verhaal is het elimineren van de taalkundige tegenstellingen. Je zou kunnen zeggen dat hiermee de ‘en’-tirannie een feit is. Wie ‘en’ zegt is misschien taalkundig correct, want geen tegenstelling, maar (!) soms is ‘maar’ sterker, gevoelvoller. Menselijker.

header-logo

Gawie Weet Raad verschijnt ook op human.nl