Tegendruk aan verkeerde zekerheden

Professor Dr. Annelies van Heijst
Hoogleraar Zorg, Cultuur en Caritas
Departement van Cultuurstudies, Universiteit Tilburg

Toekomst

Over welke ‘geest’ gaat het in de geesteswetenschappen? Geest staat voor verstandelijke vermogens en het brein, maar verwijst ook naar de psyche, naar religie en betekenisgeving. Samen bestrijken de geesteswetenschappen een waaier aan kennistradities over hoe mensen zich in taal uiten, over verstandigheid en ethische waardeoriëntatie, spiritualiteit, artistieke verbeelding en historische duiding. De geesteswetenschappen zijn, net als de rest van de cultuur, in de ban van rendements- en nuttigheidsdenken. Ze moeten laten zien wat ze waard zijn. Hun belang voor de maatschappij wordt afgemeten aan wat de samenleving er in harde valuta voor over heeft. Geesteswetenschappers die geen geld binnenhalen, gaan hun bestaansrecht verliezen. Ze zullen zichzelf opnieuw moeten uitvinden om te overleven. Die kansen zijn er, mits ze eigenheid bewaren en die aannemelijk kunnen maken voor de wereld om hen heen.

Ontwikkelingen

De ivoren toren van weleer gaf sommige academici de gelegenheid een elitaire hobby te beoefenen. Echter, eisen van nuttigheid en doelmatigheid kunnen te hijgerig worden. De universiteit moet enige afstand houden van de mediagestuurde waan van de dag en politieke urgenties. Wie kan het zich nog permitteren onpopulaire waarheden uit te spreken, nu beleidsmakers bang zijn de kiezersgunst te verliezen en journalisten snel nieuws en scoops moeten aanleveren?

Geesteswetenschappen hebben de tools om tegendruk te bieden aan te vlug verkregen of verkeerde zekerheden. Ze kunnen argumenten leveren om in te gaan, bijvoorbeeld, tegen de actuele hang naar maakbaarheid en overgroot geloof in cijfers. Niet alles wat je kunt meten is het belangrijkste om te weten, zo weet iedereen die met mensen werkt in onderwijs of gezondheidszorg. Op mijn pleidooi voor menslievende krijg ik als respons: ‘U geeft woorden aan wat ik zelf ook zo voel, maar niet kan zeggen.’

Belangrijk 

Geesteswetenschappers staan twee wegen open. Ze moeten aansluiting zoeken bij onderzoekstromen die technologisch, empirisch en politiek-urgent gestuurd zijn. Alle wetenschappers krijgen minder geld van nationale overheden en moeten inpluggen op Europese fondsen inpluggen. In de blauwdruk voor het grote Europese programma Horizon 2020, dat volgend jaar gaat lopen, is 85 miljard euro gereserveerd voor thema’s als gezondheid, ouderdom, sociale cohesie en ecologische duurzaamheid. Geesteswetenschappers kunnen zichzelf daarin schrijven, mits ze de waarde van hun vakgebied kunnen uitleggen buiten hun eigen kringetjes.

Een andere kans voor geesteswetenschappers is aansluiten op de behoefte aan inzicht, uitleg en ethische ijkpunten die er in de samenleving bestaat. Geesteswetenschappers zijn al bezig met ‘valorisatie’. Van die nood valt een deugd maken, door de samenleving echt van dienst te zijn. Het gaat dan niet om droppen of benutten van kennis, maar om nieuwe kennis te vergaren door zich af te stemmen op  ‘geesteskwesties’ die leven. Wat zijn klemmende vraagstukken over betekenisverlening (‘Hoe kunnen we dit zien?) en waarde (‘Wat doet er meest toe en waar gaat het eigenlijk om?’). Geesteswetenschappers moeten zichzelf opnieuw uitvinden. Het is niet genoeg om te putten uit kennistradities. Wenselijk is: luisteren naar maatschappelijke partners, gezamenlijk nieuwe kennis ontwikkelen en die gebruiken als input voor academische reflectie.


Andere bijdragen in Nieuwe ethische vragen, Vermaatschappelijking