Van literatuur- naar cultuurwetenschappers

Professor Dr. Odile Heynders
Hoogleraar vergelijkende literatuurwetenschap
Departement Cultuurstudies, Tilburg University

Wat is, volgens u, de meest veelbelovende ontwikkeling in uw vakgebied?

Mijn vakgebied, de literatuurwetenschap, heeft in de laatste twee decennia twee veelomvattende veranderingen ondergaan: de ethisch-politieke ‘turn’ en de verandering ingezet door globalisering en digitalisering. De eerste verandering houdt in dat we steeds meer geïnteresseerd zijn in een heel brede opvatting van literatuur en niet meer werken met een definitie van het autonome, in zichzelf besloten kunstwerk. Literatuur is een heel breed genre, van new journalism tot fictie, van roman tot essay, van life writing tot poëzie, en toont steeds vaker hybride vormen die in elkaar overgaan. Dat betreft niet alleen de stijl, maar ook de inhoud, zoals bijvoorbeeld David van Reybroucks Congo (2010), H.M. Enzensbergers, Hammerstein oder der Eigensinn (2008) of Laurent Binet HHhH (2009) treffend laten zien. Het ethisch-politieke appel dat uit deze hybride literaire teksten naar voren komt, betekent niet dat stijl minder belangrijk wordt, integendeel, maar wel dat de lezer meer bereid moet zijn vanuit de tekst naar de context, vanuit de fictie naar de werkelijkheid te stappen. De Sartriaanse verantwoordelijkheid is hier opnieuw van belang.

Deze ethisch-politieke turn staat niet los van globalisering en digitalisering. De hele cultuur, in de brede zin van het woord (samenleven, identiteit en attitude, de kunsten), verandert en dus verandert ook de literatuur. Globalisering heeft als consequenties dat we anders gaan denken over nationale literaturen, er kan immers veel meer vertaald en verspreid worden, dat we anders omgaan met de conservering van de eigen literatuur en andere ideeën hebben over het eigene van het lokale. De wereldliteratuur beïnvloedt de schrijver uit Groningen, de Nobel Prijswinnaar verbeeldt de eigen marginale ruimte en bereikt daarmee een verspreid lezerspubliek. Digitalisering heeft natuurlijk als consequentie dat papieren boeken veranderen en dat lezen een nieuwe dimensie krijgt. Ook dat heeft onvermijdelijk gevolgen voor de literatuur en het literaire bedrijf.

Hoe ziet u de toekomst van uw discipline?

Literatuurwetenschappers zullen steeds meer breed opgeleide cultuurwetenschappers worden die enerzijds plezier hebben in de close reading van papieren en digitale teksten en anderzijds ervaren zijn in het leggen van bredere verbanden vanuit micro storia naar de grotere narratieven van deze tijd.

Wat is het belang van de geesteswetenschappen?

De Humanities bieden een perspectief op culturele en maatschappelijke fenomenen en laten zien dat het analyseren van maatschappelijke issues altijd op verschillende niveaus tegelijkertijd plaatsvindt. Zo bieden ze tegenhang aan de neiging om alles (te) snel te duiden en te verklaren. Het leggen van bredere historische en contemporaine verbanden vraagt om een zeker engagement en detachment tegelijkertijd – cultuurwetenschappers zijn bereid die tijd te nemen en fenomenen op elkaar te betrekken, ook al levert dat niet meteen pasklare antwoorden en oplossingen. De Humanities zijn vooral broodnodig in de context van de discussies over Europa en de EU. Die discussies lopen veelal vast omdat men te weinig bereid is de gelaagdheid van de problemen en ontwikkelingen te analyseren. Men is voor of tegen de EU, voor of tegen een federaal Europa, voor of tegen steun aan de zuidelijke EU partners. Het wordt een economische en politiek betoog, maar zelden worden nuances afgewogen, krijgt men voldoende informatie over lokale verschillen en idiosyncrasieën, en meestal verzandt het debat in stereotyperingen en ongenuanceerdheid. Ik ben ervan overtuigd dat we, als we bereid zijn politieke, sociale en ethische fenomenen met een literaire of esthetiserende blik te lezen, meer verschillen en overeenkomsten zien en een meer zinvol debat kunnen voeren.


Andere bijdragen in Digital humanities, Literatuurwetenschappen, Mondiale blik, Terugkeer van grote verhalen, Vermaatschappelijking