De comeback van de fenomenologie

Professor dr. Heleen Pott
Socrates-hoogleraar Cultuurfilosofie en grondslagen van het humanisme
Wijsbegeerte, Erasmus Universiteit Rotterdam

Veelbelovende ontwikkelingen in de filosofie: fenomenologie

De interessantste ontwikkeling is de comeback van de fenomenologie -  een  Europese stroming die momenteel, als een soort underground beweging, dankzij de hersenwetenschappen een onverwachte renaissance beleeft onder jonge filosofen. Fenomenologen als Husserl en Merleau-Ponty richtten zich in de vorige eeuw op onderzoek naar wat je de basis-structuren van bewustzijn en beleving zou kunnen noemen. Hun studie van het ´eerstepersoonsperspectief´is weer helemaal actueel, nu het  cognitivisme met zijn computermodel van de geest definitief op zijn retour blijkt en er weer gewoon gesproken mag worden over hersenen, ervaring en gedrag, en hoe die samenhangen. Met de opkomst van de neurosciences zie je bovendien een hernieuwde toenadering tussen filosofie en de biomedische wetenschappen – waaronder de psychiatrie – die de afgelopen decennia uit elkaar waren gegroeid, omdat het computerparadigma niet in lichamelijke organismen en in het mind/body probleem geinteresseerd was. Fundamentele vragen worden op een nieuwe manier gesteld: Wat is bewustzijn eigenlijk? Waar dient het voor? Hoe kan het bestaan, in een materiële wereld?

Hoe ziet de toekomst van de filosofie eruit: beroerd

Je leest wel eens dat de academische filosofie in handen is van vakidioten en wereldvreemde nerds, maar dat is een misverstand. Sinds de jaren tachtig verschijnt er om de paar jaar een rapport waarin filosofen elkaar oproepen om vooral maatschappelijk relevant en interdisciplinair te zijn, en de aansluiting met de nieuwste  technologische ontwikkelingen niet te missen. Uit angst om voor  ouderwets door te gaan hebben Nederlandse filosofen zich de afgelopen jaren massaal op   beleidsrelevante kwesties en op de toegepaste praktische filosofie gestort, met als gevolg dat Nederland de hoogste dichtheid aan milieu-ethici, techniek-ethici, gezondheidsethici, bio-ethici en facebook-en–twitter ethici ter wereld kent. Het topsectorenbeleid en de verplichting om het bedrijfsleven te bedienen zal weer een stroom aan ethisch verantwoorde apps opleveren, waar de marketing afdeling van Samsung zijn voordeel mee kan doen.

De filosofie is anno 2013 flexibel, volgzaam en mediageniek: er is een bloeiend commercieel circuit met bladen als Filosofie Magazine en met publieksfilosofen, een Nacht van de Filosofie en infotainment over de actualiteit.

Maar daar ligt ook het probleem: wordt er eigenlijk nog ergens echt filosofisch onderzoek gedaan, in  systematische vakken zoals de kentheorie, de filosofische antropologie of de wetenschapsfilosofie? Vakken die niet op beleidsrelevantie en sexy mediaperformance afgestemd  zijn? Bestaan die nog wel  in Nederland? In de interdisciplinair samengestelde commissies van NWO scoort inhoudelijk, vakfilosofisch onderzoek in elk geval negatief op tal van fronten, om te beginnen economisch rendement en kennisdisseminatie. En dus staat de vakfilosofie er in Nederland beroerd voor –  cruciale onderdelen van de filosofie sterven een langzame dood, omdat ze niet door nieuw onderzoek overeind worden gehouden.

Wat is het belang van filosofie ?

Het standaardantwoord is dat filosofie geen enkel direct nut of belang heeft en juist daarom een hoger belang kan dienen. Maar wat dat hogere belang is, is nog niet zo makkelijk te formuleren. Van filosofie wordt je geen beter mens en je wordt er ook niet gelukkiger van. Je moet er bovendien moeite voor doen, eindeloos veel lezen, analyseren, interpreteren. Er moeten knopen worden ontward die de gemiddelde burger helemaal niet als een probleem ziet en het resultaat is onbevredigend, er is geen vooruitgang in de filosofie, ‘Wo Andere weiter gehen, dort bleibe ich stehen’, zei Wittgenstein. Waarschijnlijk is dat de pointe : filosofie is culturele zelf-reflexie. Wat ze laat zien is dat op de grote vragen geen definitief antwoord mogelijk is maar dat die telkens weer terug komen, in een andere context, en dat er vanuit een steeds ander perspectief steeds andere antwoorden worden gegeven.  Geen van die antwoorden krijgt het laatste woord. Daar ligt het belang van filosofie: een oefening in pluralisme.


Andere bijdragen in Alfa en bèta worden één, Nieuwe onderzoeksgebieden, Samenwerken binnen de geesteswetenschappen, Vermaatschappelijking, Wijsbegeerte