‘’De waarheid’’ als these

Professor Dr. Josef Früchtl
Hoogleraar Filosofie van Kunst en Cultuur
Wijsbegeerte, Universiteit van Amsterdam

Wat is, volgens u, de meest veelbelovende ontwikkeling in uw vakgebied?

De meest veelbelovende ontwikkeling in het vakgebied van de wijsbegeerte is de opheffing van theoretische frontlijnen. Wat we „postmoderne“ noemden, is maar een populaire uitdrukking voor een intellectuele ontwikkeling waar niemand zich meer kan voordoen met de claim dat hij of zij „de waarheid“ voorstelt. Iedereen moet zich er meer dan ooit van bewust zijn dat een these maar zo lang waar is als hij (de these) niet weerlegd is, ofwel als er geen goed berede­neerde tegenbetoog is. Dus is ook de frontlijn tussen analytische en continen­tale filosofie vervallen. Zeker blijft er een verschil die men productief kan maken. Maar er is geen oorlog van overtuigingen meer. In die zin is wijsbegeerte nadruk­kelijk in het tijdperk van de ontwapening getreden.

Maar deze positieve ontwikkeling heeft onmiskenbaar ook een keerzijde, namelijk een verwildering van het denken. Het is makkelijker geworden, om grenzen tus­sen verschillende vormen van denken te overschrijden. Zoveel te meer is het be­langrijk, om analytisch-precies en met een methodisch bewustzijn aan de slag te gaan. In plaats daarvan vindt men heden ten dage vooral bij de zogenaamde cul­tuurwetenschappen een mix van denkstijlen die wel ingekleurd is maar niets meer ter uiting brengt dan “hippness”. Eigenlijk een spiegelbeeld van het ideaal van het consumentisme.

Hoe ziet u de toekomst van uw discipline?

De toekomst van de discipline Wijsbegeerte (maar ik moet toevoegen: in Nederland) zie ik heel ambivalent. Aan de ene kant is er veel vraag naar filosofie. Dat kun je het best zien als je naar de populaire cultuur kijkt, naar nieuwe films zoals “Avatar”, “Tree of Life”, “Cloud Atlas” of “Life of Pi”. Ook na het tijdperk van de “postmoderne” is er klaarblijkelijk een behoefte aan “grote verha­len”. Ze zijn niet meer eenvoudig, hebben de signatuur van een “patchwork” me­tafysica waar westerse verlichte en christelijke ideeën een rare en soms weer wilde mix vormen met boeddhistische of in het algemeen holistische, zelfs kos­mologische ideeën. Maar ze laten allemaal zien dat vragen naar de zin van onze existentie, naar de status van kennis en naar de juiste moraal in een tijd van geglobali­seerde verwarring belangrijker lijken dan ooit.

Aan de andere kant is de politieke en maatschappelijke pressie op wijsbe­geerte verpletterend toegenomen. De zogeheten neoliberale, d.w.z. marktradi­calecultuur revolutie die we hebben ondergaan, heeft het oude burgerlijke utiliteits­denken nog meer naar voren gebracht. Alles wat niet (in een directe zin) “maat­schappelijk relevant” is, moet definitief vrezen voor zijn bestaansrecht. Het den­ken in termen van stevige nut wil het liefst creatieve zakenmannen (en tussen haakjes ook vrouwen) produceren die zijn zoals Steve Jobs, de voormalige frontman van Apple. Maar die man zei eens: „I would trade all of my technology for an afternoon with Socrates.“

Wat is het belang van de geesteswetenschappen?

Het belang van de geesteswetenschappen zou ik in het begrip verdich­ten: interpretatiekennis. Als “animal symbolicum” kan de mens de wereld slechts waarnemen doordat hij de wereld belang toekent: mythisch, religieus, artis­tiek en wetenschappelijk belang. Wat we wereld noemen bestaat eigenlijk uit “ways of worldmaking”. Geesteswetenschappen reflecteren en praktiseren het interne pluralisme van het weten van de wereld. Dit heeft meerdere belangrijke consequenties. De belangrijkste is waarschijnlijk dat geesteswetenschappen, meer dan volstrekt empirische wetenschappen, een intern democratisch bewust­zijn hebben. Argumenteren staat centraal bij elke wetenschap, maar debatteren komt er bij de geesteswetenschappen bij, want hier is er geen definitieve oplos­sing voor een probleem. Juist zoals ook in het maatschappelijk-politieke leven. Het feit dat de discussies doorgaan is maar een andere uitdrukking voor het feit dat de geesteswetenschappen de traditie borgen door permanente revisie. Hier denkt de maatschappij er door haar intellectuele elite over na, hoe ze zich zelf mag begrijpen.


Andere bijdragen in Nieuwe onderzoeksgebieden, Vermaatschappelijking, Wijsbegeerte