Nadenken over fundamentele concepten

Professor Dr. Marcus Düwell
Hoogleraar wijsgerige ethiek
Wijsbegeerte, Universiteit Utrecht

Wat is, volgens u, de meest veelbelovende ontwikkeling in uw vakgebied?

In de afgelopen jaren hebben wij gezien dat de Angelsaksische analytische filosofie dominanter is geworden ten opzichten van de meer continentale traditie. Filosofie is minder historisch geworden en ze is ook meer specialistisch geworden. Daardoor neemt vaak het oog voor de grote systematische vragen af die voor de filosofie kenmerkend is. Het lijkt mij niet wenselijk dat de filosofie zo specialistisch is als de empirische wetenschappen en het is ook niet wenselijk om de empirische wetenschappen te willen kopiëren. Ook lijkt het mij geen goede ontwikkeling als de grote vragen alleen behandeld worden in degene genres waar de filosofie zich als quasi-literaire discipline begrijpt (met name in de Franse traditie). Waar filosofie conceptueel helder en scherp is, maar tegelijkertijd de grote vragen van de filosofie herformuleert, is ze het meest interessant.

In de praktische filosofie/ethiek zijn met name ontwikkelingen interessant die vragen naar moraal en politiek weten te verbinden met discussies rond metafysica, antropologie en sociaalfilosofie.

Hoe ziet u de toekomst van uw discipline?

Filosofie is een discipline die nadenkt over fundamentele concepten waarmee de mens zijn wereld begrijpt, zoals kennis, waarheid, praktijk, moraal, politiek enz. Vaak wordt gedacht dat deze taak inmiddels is overgegeven aan empirische wetenschappen. Deze aanname lijkt mij echter onjuist. Hoe meer weten zich diversifieert, op hoe meer gebieden wij weten opdoen en hoe complexer de wetenschap wordt, des te sterker is ook de noodzaak om over de relevantie van de verschillende wetenschappen, de van hen genereerde kennis en de relevantie van in de wetenschap gebruikte concepten na te gaan denken. Mij lijkt dat de relevantie van filosofie in de laatste tijd alleen maar is toegenomen en ik zie geen aanleiding om te denken dat dit in de toekomst gaat veranderen. Filosofie is zich weliswaar fundamenteel aan het veranderen (meer analytisch dan continentaal, meer actualiteits-gerelateerd dan historisch) maar dat neemt niet weg dat haar rol eerder toeneemt. Of filosofie ook daadwerkelijk een rol van betekenis zal spelen hangt met name ervan af of ze zich bewust wordt welke rol ze kan en zou moeten spelen. 

Wat is het belang van de geesteswetenschappen?

In geglobaliseerde, ecologisch bedreigde en door techniek gestuurde maatschappijen wordt het steeds belangrijker om daarover na te denken hoe zich deze ontwikkelingen verhouden tot belangrijke aspecten van ons begrip van ons zelf. Concepten van de mens, concepten van socialiteit, moraal, staat enz. veranderen in een razend tempo. Om deze ontwikkelingen niet hulpeloos tegenover te staan, lijkt het noodzakelijk dat mensen methodes, kennis en theorieën ter beschikking hebben om de invloed van deze ontwikkelingen op ons leefwereld en zelfbegrip te interpreteren en te bekritiseren. De geesteswetenschappen hebben het potentiaal voor deze interpretatie een belangrijk bijdrage te leveren, maar ze moeten dit ook als hun kerntaak begrijpen.


Andere bijdragen in Mondiale blik, Nieuwe ethische vragen, Wijsbegeerte