Het spook van de globalisering

Dr. Peter van Dam
Universitair docent Globalisering, Religie en Transnationale Civil Society
Capaciteitsgroep Geschiedenis, Universiteit van Amsterdam

Geschiedschrijving geeft houvast in de onontkoombare stroom van de tijd. Ze biedt oriëntatie bij de meest basale vragen waar mensen mee worstelen door te laten zien waar onze vragen vandaag komen en hoe anderen voor ons met die problemen zijn omgegaan. Geschiedenis biedt verbreding en verrijking; vergezichten op het andere en op het herkenbare.

‘Wie zijn wij?’ is misschien wel de meest fundamentele vraag waar mensen steeds opnieuw mee worstelen. De afgelopen jaren wordt de zekerheid over onze identiteit door het spook van de ‘globalisering’ bedreigd. In de omgang met dit veelkoppige monster kan de geschiedschrijving een belangrijke rol spelen. Ten eerste door bouwstenen van een identiteit uit het verleden op te diepen en aan het publiek te presenteren. Daarnaast ook door te laten zien dat de vele lokale, nationale en internationale verbindingen ook vroeger al de normaalste zaak van de wereld waren. Historici kunnen laten zien hoe dergelijke verbindingen de wereld gevormd hebben, hoe we ze kunnen begrijpen en hoe we er mee kunnen omgaan.

Drie recente ontwikkelingen in de geschiedwetenschap bieden historici betere kansen dan ooit om deze taak op zich te nemen. In de eerste plaats maakt de geschiedwetenschap zelf een internationalisering door. Nederlandse historici zijn veelvuldig in het buitenland te vinden en hebben veel contact met collega’s over de hele wereld. Dit scherpt hun blik voor grensoverschrijdende contacten en ontwikkelingen in de geschiedenis. Dat maakt het ook beter mogelijk om zelf over de grenzen heen onderzoek te doen.

Ten tweede zijn historici meer dan voorheen geïnteresseerd in een conceptuele verdieping van hun werk. Zonder een dergelijke verdieping is een zinvolle omgang met de complexe thema’s globalisering en identiteit ondenkbaar. Veel jongere historici doen inspiratie op voor hun eigen onderzoek door over de grenzen van het eigen vak heen te kijken. Ook het werk van historici buiten de landsgrenzen zet velen van hen aan hun eigen onderzoek vanuit een nieuw perspectief te bezien. De voortschrijdende professionalisering van de geschiedenisopleidingen stelt ze daar bij uitstek toe in staat – al is helaas op het gebied van de talenkennis een achteruitgang te bespeuren.

De digitale ontsluiting van archiefmateriaal en publicaties over geschiedenis is een derde ontwikkeling die historici unieke kansen biedt. Stoffige kaartenbakken en speurtochten door vergeeld papier zullen altijd deel van het werk van historici blijven. De voortschrijdende digitalisering maakt het echter steeds makkelijker om relevante literatuur uit binnen- en buitenland te bemachtigen. Ook historische bronnen zijn steeds vaker met een druk op de knop op te roepen. De ontwikkeling van geavanceerde zoekmethoden, die volop aan de gang is, zal het in de nabije toekomst mogelijk maken snel enorme hoeveelheden bronnenmateriaal te doorzoeken en nieuwe vragen te stellen.

Dit overschrijden van de grenzen van nationale staten, van het eigen vak en van oude barrières bij het doen van onderzoek helpen historici de angst voor globalisering te relativeren en nieuwe antwoorden op de vraag naar identiteit aan te reiken. De maalstroom van de tijd kunnen ze daarmee weliswaar niet bedwingen, maar wel bevaarbaar maken.


Andere bijdragen in Digital humanities, Geschiedenis, Mondiale blik