Het verleden als maatschappelijk weerbericht

Professor Dr Antal van den Bosch
Hoogleraar spraak- en taaltechnologie
Centre for Language Studies, Radboud Universiteit Nijmegen

Wat is, volgens u, de meest veelbelovende ontwikkeling in uw vakgebied?

De opkomst van de computer als een nieuw hulpmiddel in het beantwoorden van oude vragen die de menselijke schaal te boven gingen, of nieuwe vragen die met behulp van computationele modellen (simulaties, voorspellingen, extrapolaties) gesteld kunnen worden.

Hoe ziet u de toekomst van uw discipline?

De geesteswetenschappen wordt een normale mix van onderzoek gedreven door zowel data als theorie. De inherente vaagheid van de hermeneutische methode krijgt gezonde concurrentie. Daar is nog maar een halve generatieslag voor nodig.

Wat is het belang van de geesteswetenschappen?

De geesteswetenschap onderzoekt de producten van de menselijke geest: hoe wij bijvoorbeeld met taal informatie en kennis overdragen. De taal- en kennistechnologie kan voor grote doorbraken zorgen op het gebied van communicatie en informatiedeling, zoals ze dat al hebben gedaan met zoekmachines, en gaan doen met automatisch vertalen. De mensheid staat nog maar aan het begin van de grote bevrijding van informatie en kennis over talen heen, en de geesteswetenschappen zijn die bevrijding aan het leiden.

Een deel van onze kennis ligt vervat in historische teksten: kranten (de 8 miljoen gedigitaliseerde krantenpagina’s van de Koninklijke Bibliotheek), biografieën, dagboeken, brieven, logboeken. Van veel van die teksten weten we wanneer ze zijn geschreven, waar, en door wie. Tegenwoordig hebben we niet alleen de archieven, maar zitten we op een explosie van informatiedeling door moderne media; op dit moment overspoelen we onszelf met een niet aflatende stroom kleine teksten (emails, SMS, tweets) waarvan we ook grotendeels precies weten wanneer ze zijn geschreven, door wie, en waar. Tussen de eerste krant van het begin van de 17e eeuw tot de 8 miljoen tweets die Nederlanders dagelijks de wereld in sturen ligt een enorm weefwerk van draden (personen, organisaties, plaatsen) en knooppunten (gebeurtenissen) die in die teksten worden beschreven. Dat weefwerk is ogenschijnlijk pure chaos, maar bij nadere beschouwing volgen veel draden en knooppunten patronen. Sommige van die patronen kun je motieven noemen, stukjes scenario’s die door de tijd heen altijd terugkomen. Sommige van die patronen volgen de grote golven van grote gebeurtenissen, die zich eerst stil, later steeds duidelijker aankondigen, en vervolgens gebeuren — of niet! De vorming van gezinnen, de transities van de generaties; de vorming van sociale of juist criminele organisaties; de verspreiding van informatie of waanbeelden. Veel van die patronen bestaan nog altijd; veel van die patronen zijn in een dusdanig herkenbare fase dat het verdere verloop zelfs enigszins voorspelbaar wordt.

Met kennis over die patronen, motieven, kunnen we een weerbericht van de maatschappij opstellen. Door trends te signaleren die in het verleden leidden tot bepaalde gebeurtenissen, kunnen we onszelf met zo’n maatschappelijk weerbericht beter voorbereiden op zaken die met enige waarschijnlijkheid te gebeuren staan. We zullen verrast blijven worden over zaken die per definitie nooit voorzien konden worden (de ‘zwarte zwanen’), maar we zullen verbaasd staan over, en ons voordeel leren doen met de voorspellingen die de gezamenlijke geesteswetenschappen (met name de geschiedkunde, communicatiewetenschappen, taalkunde en logica) ons zullen kunnen voorschotelen.


Andere bijdragen in Digital humanities, Taalwetenschappen, Vermaatschappelijking