Alleen creativiteit lost problemen op

Dr Egbert Peter Bos
UHD Antieke en Middeleeuwse Wijsbegeerte en Bijzonder hoogleraar Middeleeuwse logica en semantiek
Wijsbegeerte, Universiteit Leiden

De geschiedenis van de antieke en middeleeuwse wijsbegeerte is mijn vak. Het is een specialisme binnen de wijsbegeerte, en dus ook een specialisme binnen de geesteswetenschappen. Het is een interessant vak. Waarom? Geesteswetenschappen als geheel zijn belangrijk, en dus ook een onderdeel, de filosofie. Mensen spreken, schrijven en denken over de werkelijkheid, maken er artistieke afbeeldingen van. De beoefenaars van de geesteswetenschappen bestuderen die teksten en die kunstvoorwerpen, analyseren ze en brengen ze met elkaar in verband.

Onderzoekers binnen de geesteswetenschappen leveren elk op hun manier een bijdrage. Velen maken detailstudies. Enkelen zijn in staat om brede visies te ontwikkelen over een bepaalde periode, over bepaalde thema’s, mede op basis van die detailstudies. Zij kunnen originele geschriften produceren, die de wetenschap vooruit brengen. Ze bedienen daarbij vaak niet alleen de collega’s, maar ook een breder publiek.

Geesteswetenschappen zijn belangrijk. Ze leren mensen op een creatieve manier om te gaan met de werkelijkheid. Geesteswetenschappen zijn bij uitstek de plaats om creativiteit te leren. Als er problemen zijn in de samenleving, waar dan ook, hebben we geen traditionele oplossingen nodig, maar originele. Dat leer je bij uitstek in de geesteswetenschappen. Dat is hun nut.

Er is echter binnen het terrein van de geesteswetenschappen iets aan de hand. De laatste decennia aanvaarden zowel de wetenschappers als de geldverstrekkende instanties zoals de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) het steeds minder om langs vertrouwde paden te werken. Er moet iets nieuws komen, vooral iets nuttigs voor de samenleving. Fundamentele vragen komen op. Ik geef voorbeelden uit mijn eigen vakgebied.

Is het wel mogelijk om feiten vast te stellen binnen de geesteswetenschappen? Bij voorbeeld: Hoe kun je zeggen dat de opvatting van Spinoza over politiek origineel is?

Nog een probleem: Kan men wel onbevooroordeeld problemen uit het verleden benaderen, gaat men niet altijd uit van eigen vooronderstellingen en overtuigingen?

Nieuwe paden worden voorgesteld: Oude opvattingen moeten met moderne in verband worden gebracht. Bij voorbeeld: de studie van de modale logica in de middeleeuwen moet worden vergeleken met die van de moderne tijd, en met moderne instrumenten worden ontleed.

Nog een nieuwe aanpak: Geef aan wat het nut kan zijn van opvattingen uit het verleden: wat kan de theorie over de opvoeding van Plato bijdragen aan onze moderne pedagogiek?

 

De Groene Amsterdammer stelt drie vragen: De eerste was naar de meest veelbelovende ontwikkeling. Uiteraard is het goed als er, zoals in mijn vak, steeds meer bronnen gemakkelijk beschikbaar zijn, maar van de geesteswetenschappen als zodanig kan men niet zeggen dat zij zich ontwikkelen. De geschiedenis van de opvattingen over de werkelijkheid voltrekt zich niet in een rechte lijn; de tijdperken in de geschiedenis zijn nauwelijks vergelijkbaar

De toekomst van mijn vak? De vragen die ik over de geesteswetenschappen stelde, zijn wijsgerige vragen, die de afzonderlijke andere geesteswetenschappen zelf niet kunnen oplossen. Hoe zal de toekomst van de afzonderlijke wetenschappen zijn? Die vraag is moeilijk te beantwoorden. Het verlies van oude zekerheden kan de basis zijn voor creativiteit. De wijsbegeerte is echter van een toekomst verzekerd.

Het belang van de geesteswetenschappen? Alleen creativiteit lost problemen op. Dat leer je in de geesteswetenschappen bij uitstek, en in het bijzonder in de wijsbegeerte.


Andere bijdragen in Samenwerken binnen de geesteswetenschappen, Wijsbegeerte