Alles is anders in Japan

Professor Dr. Wim J. Boot
Hoogleraar Japanse geschiedenis
Institute for Area Studies, Universiteit Leiden

Wat is het belang van de geesteswetenschappen?

De geesteswetenschappen zijn (in een variatie op Huizinga’s definitie van Geschiedenis) de vorm waarin de mensheid zich rekenschap geeft van zichzelf. Zoals de natuurwetenschappen proberen iets te begrijpen van de natuur om ons heen, proberen de geesteswetenschappen iets te begrijpen van de enorme hoeveelheden artefacten, teksten en overleveringen die uit het verleden tot ons gekomen zijn en die in het heden nog steeds worden geproduceerd, als voortbrengselen van menselijke, geestelijke activiteit. Dat materiaal bestaat, dus de bestudering ervan zou eigenlijk geen verdere verklaring of verdediging behoeven. Wil men toch “Nut”, dan kan ik er op wijzen, dat Geschiedenis weliswaar niet voorspelt, maar wel helpt om te begrijpen wat er in de wereld gebeurt, en dat wie in een ver buitenland, b.v. China of Japan, zaken wil doen, er verstandig aan doet de taal te leren en iets van de lokale cultuur, geschiedenis en gebruiken te weten te komen.

Hoe ziet u de toekomst van uw discipline?

Mijn vakgebied is de Japanologie. Als Japanoloog houd ik mij bezig met de studie van de maatschappij en de cultuur die zich in de afgelopen twee, drieduizend jaar op de Japanse eilanden hebben ontwikkeld. De belangrijkste informatiebronnen zijn, naast een veelheid van artefacten, de in het Japans en Chinees gestelde schriftelijke bronnen, en, voor de moderne periode, mondelinge informatie van de autochtonen. Japan heeft een enorme rijkdom aan materiaal en artefacten te bieden, waar we nog lang niet op zijn uitgestudeerd, en er wordt nog dagelijks nieuw materiaal bij gemaakt, dus onze toekomst is voorlopig verzekerd.

Een van de interessante aspecten van Japan is, dat men daar voor universele problemen, variërende van huisvesting tot de handhaving van de openbare orde, heel andere oplossingen heeft gevonden dan welke wij in “het westen” normaal vinden. Men kan in Japan bestuderen, welke andere methodes er zijn om een maatschappij te organiseren, en op welke andere manieren een cultuur of een literatuur kan zijn gestructureerd.

Wat is volgens u een zeer veelbelovende ontwikkeling in uw vakgebied?

Een van de manieren om hier een duidelijk inzicht in te krijgen, is te kijken naar momenten van frictie die cultureel is bepaald. Het beroemde voorbeeld in Japan is de uitroeiing van het Christendom in de eerste helft van de zeventiende eeuw, waarvan de oorzaak gezocht moet worden in wezenlijk andere opvattingen over de aard van religie en de relatie tussen staat en godsdienst. Belangrijk werk hierover is gedaan door George Elison (Deus Destroyed, 1973) en recentelijk door Kiri Paramore (Ideology and Christianity in Japan, 2009).

Na de verbanning van de Portugezen (1639) waren de Nederlanders ruim twee eeuwen de enige Europeanen in Japan. Het materiaal dat rest van deze twee eeuwen, geeft een fascinerend beeld van interculturele contacten – van meer of minder gewetensvolle pogingen om zijn eigen gelijk te relativeren, om te begrijpen wat de ander bewoog, en om toegang te krijgen tot de culturele producten van een andere beschaving. De vrijage mondde uit in wat in Japan bekend staat als “de Hollandse Studiën,” dat wil zeggen de studie van de Europese wetenschap via Nederlandse bronnen, en in de Europese Japanologie, die geïnitieerd werd door Isaac Titsingh (1745-1812) en later nog een keer, en toen blijvend, door Philip Franz von Siebold (1796-1866) en J.J. Hoffmann (1805-1878). Voor Titsingh lezen men de publicaties die Frank Lequin in de afgelopen twee decennia over hem heeft laten verschijnen.

Een unieke toegang tot het geheel van deze twee eeuwen van Nederlands- Japanse relaties geeft de samenvatting van de dagboeken van de factorij in Nagasaki, The Deshima Diaries of The Deshima Dagregisters. Deze reeks staat onder redactie van Leonard Blussé, en is verschenen in Leiden bij IGEER, en in Tokyo, bij het Japan- Nederland Instituut.


Andere bijdragen in Geschiedenis, Mondiale blik