De globalisering van de filosofie

Dr. Chantal Bax
NWO VENI (postdoc-)onderzoeker leerstoelgroep Fundamentele filosofie
Filosofie, Theologie en Religiewetenschappen, Radboud Universiteit Nijmegen

Mijn vakgebied is de filosofie, en om precies te zijn de recente continentale filosofie (hoewel dit soort onderscheidingen steeds minder relevant worden; ik kom hier zo dadelijk op terug). In mijn ogen is de meest veelbelovende ontwikkeling in dit vakgebied wat we het “post-postmodernisme” kunnen noemen. Hoewel er uiteraard gewaakt moet worden voor karikaturen, kan gesteld worden dat de filosofie in de laatste helft van de vorige eeuw gedomineerd werd door de postmoderne ondermijning van allerhande ‘grote verhalen’ – waarheid, autonomie, identiteit. Gaandeweg werd echter vaker en vaker betoogd dat een eenzijdige ondergraving van dergelijke noties de filosofie in feite impotent maakt. De laatste jaren zijn er dan ook steeds meer denkers die opnieuw aansluiting zoeken bij de grote verhalen van weleer, zij het zonder de lessen van het postmodernisme uit het oog te verliezen. Deze denkers weten zich gewaarschuwd voor hyperbolische theorieën over bijvoorbeeld waarheid en identiteit, maar menen niettemin dat de filosofie zich op constructieve wijze met dergelijke begrippen kan bezighouden.

Een andere belangrijke ontwikkeling is de steeds verdere vervaging van grenzen tussen filosofische scholen en subdisciplines. Zo bestond er lange tijd een tweedeling tussen de zogenaamde analytische en continentale filosofie, maar sinds eind vorige eeuw groeit het aantal denkers dat zich aan dergelijke onderscheidingen weinig gelegen laat liggen. Zij kiezen hun gesprekpartners op grond van inhoud en relevantie, niet op grond van filosofische affiliatie.

Dit brengt mij bij de vooruitzichten voor mijn vakgebied. Ik hoop en denk dat de filosofie zich in de toekomst minder gaat richten op interne meta-filosofische debatten en meer gaat functioneren als reflectie en respons op actuele wereldlijke ontwikkelingen. Een voorbeeld daarvan is de neurofenomenologie, die een verband probeert te leggen tussen de neurowetenschappen en ons alledaagse zelfverstaan, om zo de vlucht die deze wetenschappen genomen hebben in het juiste perspectief te kunnen plaatsen. Als ander voorbeeld kan mijn eigen onderzoek dienen, waarin ik een nieuwe uitleg probeer te geven van wat het betekent om lid te zijn van een bepaalde gemeenschap. In tijden van globalisering is dat immers bij uitstek een notie die herinterpretatie behoeft.

Dat is in mijn ogen ook waar het belang van de geesteswetenschappen ligt: duiding geven aan onszelf en onze leefwereld. Dat is geen nieuwe opvatting over de rol van de humaniora, maar de traditionele uitleg is nog niet achterhaald. Er zijn nu eenmaal vragen die niet of niet alleen vanuit de natuurwetenschappen beantwoord kunnen worden, zoals de vraag wat de mens tot mens maakt, of de vraag wat gemeenschappelijke identiteit kan zijn. Wat een vakgebied als de filosofie kan doen is onze verborgen vooronderstellingen over dergelijke kwesties aan het licht brengen, ze aan kritische reflectie onderwerpen, en laten zien welke andere perspectieven er mogelijk of zelfs wenselijk zijn. De geesteswetenschappen helpen zodoende, zoals het in het Engels heel toepasselijk heet, “to make sense of” de wereld om ons heen. Dat heeft wellicht niet altijd direct economisch nut, maar in een wereld die alleen maar ingewikkelder wordt, is het belang ervan misschien wel groter dan ooit.


Andere bijdragen in Mondiale blik, Samenwerken binnen de geesteswetenschappen, Terugkeer van grote verhalen, Wijsbegeerte