Soevereiniteit en anarchie

Professor dr. Jaap de Wilde
Professor Internationale Relaties en Wereldpolitiek
Faculty of Arts, Rijksuniversiteit Groningen

Wat is, volgens u, de meest veelbelovende ontwikkeling in uw vakgebied?

Mijn vakgebied, leer van de internationale betrekkingen (IB), past binnen diverse disciplines: doorgaans is het een specialisatie binnen Politicologie, maar er bestaat ook een duidelijke relatie met Geschiedenis, Diplomatieke Studies, Internationale Economie, Internationaal Recht, Sociologie, Humanitarian Studies, Ontwikkelingsstudies, Filosofie, Gender studies, en ook Psychologie – uiteraard afhankelijk van de specialisatie die men binnen IB kiest. In Groningen behoort de Afdeling Internationale Betrekkingen en Internationale Organisatie (IBIO) tot de Faculteit der Letteren. Het is er de grootste afdeling (zo’n 1000 studenten) met een numeris fixus (240 1e-jaars, bij zo’n 700 aanmeldingen uit binnen- en buitenland). De afdeling werkt nauw samen met de talenafdelingen Engels, Spaans, Frans en Duits (verplichte talenminor in de BA), met de Rechtenfaculteit (Europees en Internationaal Recht) en met de Economische Faculteit. Er zijn 5 onderwijsspecialisaties: Europese integratie, internationale politieke economie, internationale veiligheid, global governance, en Humanitaire Studies (NOHA programma). Er zijn drie onderzoekszwaartepunten: transitie- en integratieprocessen; conflictstudies; en Global Governance & humanitaire actie.

De institutionele inbedding van IB in de Geesteswetenschappen geeft een voorsprong bij de verdere inhoudelijke ontwikkeling van deze discipline ten opzichte van inbedding in sociale wetenschappen. In veel IB-benaderingen wint het historisch perspectief aan belang. Dit houdt onder meer verband met het einde van de Koude Oorlog, waarmee de na-oorlogse wereldpolitiek in een andere fase beland is, terwijl de disciplinaire ontwikkeling tot nu toe vooral 1945 als cesuur kende. Methodologisch is bovendien sinds de jaren negentig sprake van een ‘linguistic turn’ in de analyse van wereldpolitieke ontwikkelingen. Discourse analyse en sociaal constructivisme gedijen van nature beter in de geesteswetenschappen dan in de, sterk door behaviorisme gedomineerde, politicologie.

De meest veelbelovende ontwikkeling in de IB is mijns inziens de gecombineerde ontwikkeling in de richting van historisch onderzoek en sociologisch-filosofisch georiënteerde theorievorming.

Hoe ziet u de toekomst van uw discipline?

De staatscentrische signatuur van de Leer van de Internationale Betrekkingen zal van karakter veranderen. De zinloze debatten over het al dan niet voortbestaan van de soevereine staat als anker van de wereldpolitiek maken plaats voor een historiserende opvatting over staatscentrisme. De twee leidende concepten in IB zijn soevereiniteit en anarchie. Anarchie is inmiddels al veranderd van een constante in een variabele, waardoor het onderzoek enorm verrijkt is in nuance: de anarchie in Europa is een andere dan die in het Midden-Oosten of Latijns Amerika; de anarchie in de Middeleeuwen was een andere dan die in 19e eeuw of die in de huidige fase van globalisering (t.g.v. de micro-elektronische revolutie); de anarchie tussen staten is vaak minder problematisch dan de anarchie binnen staten. Ook de betekenis van soevereiniteit als sturend principe in de wereldpolitiek wordt meer en meer beschouwd in haar historische en discursieve context. Belangrijker dan de vraag wat soevereiniteit is, is de vraag wat zij doet: wanneer en waarom wordt een beroep gedaan op soevereiniteit, welke status geeft zij, wat legitimeert zij, enzovoort? IB werkt zodoende steeds meer vanuit een visie op een wereldsamenleving dan vanuit een visie op een statensysteem. Het statensysteem is een articulatie binnen de wereldsamenleving en wordt steeds meer op die relativerende wijze begrepen.

Wat is het belang van de geesteswetenschappen?

Deze vraag is mij te breed en algemeen. Geesteswetenschap heeft, net zoals Natuurwetenschap of Sociale Wetenschap, voor mij te weinig cohesie om er een collectief belang aan te kunnen hechten. De Geesteswetenschappen zijn primair een arbitraire ordening binnen een institutionele structuur. Daarbinnen gebeurt veel nuttigs en interessants, en daarom dient Geesteswetenschap als instituut verdedigd te worden. Het huidige klimaat in de Geesteswetenschappen is gunstig voor de ontwikkeling van IB; maar als andere structuren een inhoudelijke thuishaven kunnen bieden aan disciplinaire ontwikkelingen is dat ook goed.


Andere bijdragen in Internationale Betrekkingen, Mondiale blik, Samen met de gamma’s, Samenwerken binnen de geesteswetenschappen